همدان [1] یکی از کانونهای اصلی گسترش بابیگری [2] و بهائیگری در سراسر ایران بوده است. بابیگری و بهائیگری در همدان به وسیله جامعه متنفذ و منسجم یهودی ایــن شهر اشاعه داده شد. فضلالله مهتدی معروف به صبحی، مُبلغ پیشین بهائی مینویسد: «همدان اکثر بهائیانش یهودیاند.»[۱] [3] به نوشته حسن نیکو، در همدان که مرکز مهم بهائیان بوده است، به استثنای سه چهار نفر همگی یهودی هستند.[۲] [4]
در سال ۱۳۱۶ق. سرشناسترین بهائیان همدان که به وسیله مظفرالملک حاکم وقت بازداشت شدند ،عبارت بودند از دایی روئین، حاجی باری، حاجی موسی مبین، حاجی سلیمان طبیب، آقا سلیمان بن آقاموسی، حاجی مهدی بن آقا رفائیل، حاجی مهدی بن آقا یاری، آقا سلیمان زرگر که کلاً از احبای اسرائیل بودند .
از دیگر بهائیان سرشناس همدان که همگی یهودی الاصل بودند، باید به افراد زیر اشاره کرد:
میرزا ابراهیم و برادرش حافظ الصحه، حاج یوحنای حافظی، حکیم عزیز، حاجی حکیم هارون، حاجی حکیم موسی، حکيم يوسف، حاجی قلندر، حكيم الى و حكیم هارون، آقا روبین و پسرش میرزا حبیبالله، شمس الاطباء اسرائیلی همدانی، آقا یهودا میرزا یوسف بن آقا ابراهیم که بر بنیاد همین جامعه یهودی – بهائی بود که مدرسه آمریکایی همدان تاسیس شد.
برخی از خاندانهای یهودی بهائی شده همدان عبارتنداز:
- آزاده
- اتحادیه (از نسل حکیم دانیال)
- اخوانالصفا (از نسل میرزا مهدی اخوان الصفا)
- ارجمند (از نسل حاجی مهدی ارجمند بن آقا رفائیل مؤلف کتاب گلشن حقایق)
- باهر (از نسل حاجی میرزا طاهر)
- برجیس (از نسل حکیم یعقوب)
- جاوید (از نسل حاجی یهودا معروف به حاجی شکر الله جاوید)
- حافظی (از نسل حاجی یوحناخان)
- رفعت (از نسل میرزا آقا جان طبیب)
- ساجد (از نسل میرزا آشور یا آشر)
- سراج (از نسل دکتر یوسف سراج)
- شایان (از نسل میرزا یحیی شایان برادر کوچک میرزا سلیمان جاوید)
- صمیمی (از نسل میرزا حبیب الله صمیمی)
- صنیعی (از نسل میرزا آقا جان اسدالله صنیعی آجودان مخصوص محمد رضا پهلوی در دوره ولیعهدی که بعداً به درجه سپهبدی رسید از این خانواده است)
- عبدی (از نسل میرزا فرج الله عبدی)
- عطار (از نسل حبیب الله همدانی)
- علاقهبند (از نسل آقا یهودا علاقهبند)
- عهدیه (یکی از اعضای این خاندان زن حسینقلی خان نظام السلطنه ساقی مافی شد)
- فیروز گرانفر (از نسل موشه)
- حاجی لاله زار و لاله زاری (از نسل حاجی لاله زار)
- مؤید (از نسل حبیب مؤید)
- متحده (از نسل میرزا یعقوب متحده)
- متحدین (از نسل میرزا محمدرضا جدید السلام)
- مشهود (از نسل میرزا یوسف مشهود)
- ممتازی (از نسل نورالدین ممتازی برادر میرزا یعقوب متحده)،
- میثاقیه (از نسل آقا یهودا میثاقیه)
- یوسفیان (از نسل میرزا یوسف بن آقا ابراهیم)
- خانواده کحال زاده نیز احتمالا از یهودیان همدان است؛ زیرا همسر دکتر حسینخان کحال، که اولین نشریه اختصاصی زنان ایران را به نام دانش در سال ۱۳۲۸ ق منتشر کرد. دختر میرزا یعقوب همدانی (میرزا محمد حکیم باشی) بود.
یهودیان بهائی همدان نقش مهمی در اشاعه بهائیگری در سایر مناطق داشتند.
برای مثال باید به میرزا ابراهیم اسرائیلی همدانی (اتحادیه)، صاحب داوخانه اتحادیه رشت و عضو محفل روحانی رشت در گیلان و نقش حاجی موسی همدانی در اراک اشاره کرد.
حتی در ارمنستان (ایروان) نیز بهائیگری به وسیله یک یهودی همدانی، میرزا آقاجان طبیب اسرائیلی، اشاعه یافت.
از سایر بهائیان همدان که یا مسلمان تبارند و یا تبار ایشان بنا به گفته آقای شهبازی روشن نشده میتوان به خانوادههای زیر اشاره کرد:
- پروین (از نسل حاج ابراهیم پروین دندانساز)
- درویش (از نسل میرزاحسینخان درویش از بابیان اولیه)
- توکل (از نسل حاجی محمدعلی تویسرکانی)
- حصاری (از نسل محمدعلی حصاری)
- دانش (از نسل عبدالحسین خان دینارآبادی)
- درخشانی (از نسل حبیب الله درخشانی)
- فانی (از نسل عزتالله فانی از بهائیان بهار همدان)
- قوام (از نسل سید مهدی قوام)
در روستاهای همدان نیز تعدادی بهائی سکونت داشتند. در این میان به ویژه باید به روستای امزاجرد اشاره کرد که تعداد کثیری بهائی داشت. در حدی که به احداث حظیره القدس دست زدند.
در دوران ناصری، بهائی مقتدر این روستا، داوود قلبیبیگ، از سران فرقه نصیریان علیاللهی بوده و در دروران احمد شاه کدخدای قریه بهائی شد. در سال ۱۳۲۹ش امزاجرد ۴۳۵ نفر سکنه داشت. عبدالحسین خان دینارآبادی (نیای خاندان دانش)، مالک روستای دینارآباد، نیز بهایی بود در سال ۱۳۲۹ در این روستا ۵۶۰ نفر ساکن بود.
در روستاهای «احمدآباد» و «صحنه» نیز از زمان ناصری تعداد قابل توجهی از بابیان و بهائیان حضور داشتند. صحنه همان روستایی است که «قرهالعین» دو روز در آن توقف کرد و به تبلیغ اهالی آن پرداخت.
از شخصیتهای مهم بهائی همدان باید به صدرالصدور و سیدمهدی قوام همدانی اشاره کرد. حاجی سید احمد صدرالعلما پسر حاجی سیدابوالقاسم صدرالعلمای همدانی مباشر امور کتابت شرعیه حاجی میرزا هادی مجتهد همدانی بود.
سید احمد برای تحصیل به نجف رفت و سپس در مدرسه خان مروی تهران مستقر شد. در سال ۱۳۱۶ق در همدان به وسیله حکیم موسی طبیب یهودی به بهائیت گروید. سپس به تهران بازگشت و در مدرسه مروی به تدریس و تحصیل پرداخت و لقب صدرالعلمای پدرش به او رسید.
سپس به طریقت شاه نعمتاللهی پیوست و در این فرقه به مقام «پیر دلیل»، که نایب و قائم مقام پیر طریقت است، دست یافت. حاجی صدر در سال ۱۳۲۵ ق در تهران در گذشت. او از سوی «عباس افندی» به «صدرالصدور» ملقب بود.
سید مهدی قوام همدانی به یک خانواده روحانی مقیم کردستان تعلق داشت. وی در سال ۱۳۱۸ق. توسط داییاش، آقا صادق، بهائی شد. قوام از مبلغین فعال بهائی بود و گروهی را بهائی کرد و مدتی هم در سلک علمای دینی سنندج بود.
منبع: مجید مهدوی، تاریکیهای سرزمین؛ نقدی بر عملکرد بهائیت، صص ۹۷- ۱۰۰
[۱] [5]. خاطرات صبحی درباره بهائیگری، ۱۳۴۳، ص ۱۸۲
[۲] [6]. فلسفه نیکو، ج۱، ص ۸۹