فرقهها و جریانهای انحرافی، از جمله بهائیت [1]، میتوانند از ظرفیتهای جنگ نرم برای جذب و اثرگذاری بر افراد استفاده کنند. یکی از شیوههایی که در این چارچوب مورد توجه قرار گرفته، بهرهگیری از پوشش فعالیتهای معنویت های نوظهور مانند «یوگا» برای نزدیک شدن به اقشار مختلف، بهویژه بانوان، جوانان و افراد آسیبپذیر است.
فرقهها و جریانهای انحرافی، از جمله بهائیت، میتوانند از ظرفیتهای جنگ نرم برای جذب و اثرگذاری بر افراد استفاده کنند. یکی از شیوههایی که در این چارچوب مورد توجه قرار گرفته، بهرهگیری از پوشش فعالیتهای معنویت های نوظهور مانند «یوگا» برای نزدیک شدن به اقشار مختلف، بهویژه بانوان، جوانان و افراد آسیبپذیر است.
پیش از بررسی نحوه بهرهگیری فرقهها از یوگا، باید دید چرا چنین بستری میتواند برای فعالیتهای فرقه ای جذاب باشد. اگرچه یوگا در ظاهر بر جنبههای جسمانی و ورزش تأکید دارد اما پشت این حرکات پیشینهای فلسفی و معنوی پنهان شده است و همین ویژگی موجب میشود یوگیستها در حین ورزش آمادگی لازم برای پذیرش آموزههای شبه معنوی را بیشتر داشته باشند.
فرقهها و جریانهای نوظهور میتوانند از همین ظرفیت استفاده کنند. آنها با سادهسازی مفاهیم پیچیده و طرح وعدههایی مانند «آرامش»، «حل مشکلات روحی» و «بهبود روابط اجتماعی»، ابتدا اعتماد مخاطب را به دست میآورند. در مرحله بعد، با ایجاد نوعی «شبکهسازی فرقه ای یا شبهخانوادگی»، فرد را به گروه وابسته کرده و او را وارد ساختاری میکنند که در آن، مرز میان فعالیت ورزشی، روابط اجتماعی و باورهای اعتقادی بهتدریج از بین میرود.
در اواخر آبانماه سال ۱۴۰۲، ماجرای احضار فردی به نام «شیما یقینی» از سوی پلیس فتا و مسدود شدن صفحه اینستاگرام او در ارتباط با فعالیتهای یوگا، مورد توجه قرار گرفت. رسانههای وابسته به تشکیلات بهائیت نیز بلافاصله این اتفاق را در چارچوب ادعاهایی همچون «نقض حقوق بشر» و «محرومیت از آزادی مذهب» بازتاب دادند.
این اتفاق را میتوان در قالب یک «بازی دوگانه» بررسی کرد؛ از یک سو، فعالیتی با پوشش عمومی و غیرفرقه ای دنبال میشود و از سوی دیگر، مواجهه با آن میتواند به ابزاری رسانهای برای «مظلومنمایی» و جلب حمایت بینالمللی تبدیل شود. در چنین الگویی، یک فعالیت اجتماعی یا آموزشی میتواند در کنار کارکرد تبلیغی خود، زمینهای برای طرح و پیگیری اهداف فرقه ای و تشکیلاتی نیز باشد.
برای شناخت بهتر این الگو، توجه به ساختارهایی مانند دفتر توسعه بین الملل بهائیت اهمیت دارد. این دفتر که در سال ۱۹۸۳ در اسرائیل تأسیس شد، در ساختار تشکیلات بهائی وظایفی در حوزه توسعه اجتماعی و اقتصادی دنبال میکند.
نکته قابل توجه، پیوند میان فعالیتهای اجتماعی و اهداف تبلیغی در ساختار بهائیت است. بر اساس این نگاه، فعالیت اجتماعی صرفاً یک خدمت عمومی نیست و میتواند به بستری برای ارتباطگیری، آموزش و گسترش آموزههای بهائی تبدیل شود. بهائیت در کنار تبلیغ مستقیم، از ظرفیتهایی همچون توانمندسازی، هنر، آموزش و خدمات اجتماعی نیز برای برقراری ارتباط با جامعه استفاده میکند.
در این الگو، فردی که در قالب مربی یوگا، مربی مهدکودک، مدرس یا مربی کوچینگ فعالیت میکند، ممکن است صرفاً یک ارائهدهنده خدمات آموزشی نباشد؛ بلکه در صورت پیوند با یک ساختار اعتقادی، همین موقعیت میتواند به بستری برای انتقال تدریجی باورها و ایجاد ارتباط تشکیلاتی تبدیل شود. در نهایت، هدف میتواند فراتر از آموزش یک مهارت مشخص و در جهت جذب و کادرسازی برای ساختارهای مذهبی و تشکیلاتی قرار گیرد.
در چنین الگویی، فرایند نفوذ را میتوان در سه مرحله اصلی خلاصه کرد:
- جذب: استفاده از جذابیتهای ظاهری، چهرههای شناختهشده و وعدههایی مانند آرامش، موفقیت و بهبود کیفیت زندگی برای جلب توجه مخاطبان.
- تضعیف: ایجاد وابستگی عاطفی و روانی فرد به مربی و گروه؛ بهگونهای که ارتباط او با ساختارهای قبلی، ارزشهای خانوادگی یا منابع قدیمی هویت، بهتدریج کمرنگ شود.
- جایگزینی: انتقال تدریجی مفاهیم اعتقادی در پوشش مفاهیم ورزشی، معنوی یا سبک زندگی؛ بهگونهای که فرد، آموزههای یک جریان خاص را نه به عنوان یک ایدئولوژی مذهبی، بلکه به عنوان بخشی از سبک زندگی بپذیرد.
نهایتا آنچه با آن مواجه هستیم، الگویی است که در آن، فعالیتهای انسانی، آموزشی و اجتماعی میتوانند در صورت پیوند با یک ساختار شبه معنوی [2]، به ابزاری برای پیشبرد اهداف مذهبی و تشکیلاتی تبدیل شوند. در یوگا بستر گرایش به معنویت های انحرافی بسیار زیاد است و زمینه برای سوءاستفاده از این روش فراهم میشود.
از این رو، هوشیاری نباید تنها معطوف به شعارهای شبه معنوی و تبلیغات مستقیم باشد؛ بلکه شناخت شیوههای غیرمستقیم ارتباطگیری و بررسی لایههای پنهان فعالیتهای آموزشی، فرهنگی و اجتماعی نیز اهمیت دارد. هنگامی که «آموزش مهارت» به بستری برای «انتقال عقیده» و «جذب تشکیلاتی» تبدیل شود، دیگر با یک فعالیت آموزشی روبرو نیستیم؛ بلکه باید آن را از زاویه نفوذ و جذب فرقهای نیز مورد بررسی قرار داد.
نویسنده : امیرحسین کامل نواب، سایت فرقه نیوز