آیا ارتباط فرقهها با خارج از کشور هم رصد میشود؟ آیا در پسِ آنها انگیزههای بینالمللی نیز وجود دارد یا خیر؟
اجازه دهید خدمت شما عرض کنم که این مبحث، در حیطه «جریانشناسی فرقهها» و پژوهشهای مرتبط با آن قرار میگیرد. ما در تحلیل اینگونه جریانها، مراحل مختلفی را در نظر میگیریم که آنها را باید بهصورت تدریجی و منظم پیگیری کنیم.
در این فرآیند، مرحله نخست مربوط به «توصیف» است؛ یعنی شناخت دقیق و عینی نسبت به فرقهها و رهبران آنها. در بسیاری از موارد، افراد حتی از وجود برخی از این جریانها آگاه نیستند یا نمیدانند که تحت نفوذ مستقیم یک فرد یا گروه خاص قرار دارند.
پس از مرحله توصیف، باید به سراغ تحلیل «علل و عوامل» برویم. این علل ممکن است زمینهساز (بسترساز) یا لحظهای (محرک آنی) باشند.
به عنوان نمونه، برخی از زمینههای روانی که در کودکی شکل گرفتهاند، یا نحوه برخورد با مفاهیم دینی که در آن بهجای درک عمیق از معنا، صرفاً به «تطبیقگرایی» یا «نشانهمحوری» روی آوردهایم، میتوانند زمینه را برای انحرافات بعدی فراهم کنند.
برای مثال، در حوزه مهدویت، گاهی صرفاً به دنبال نشانههای ظهور هستیم، بدون آنکه زمینههای معرفتی و تربیتی این باور را فراهم کرده باشیم.
اما وقتی وارد تحلیل عوامل لحظهای میشویم، بر اساس تجربه، میتوان آنها را در پنج دسته کلی بررسی کرد:
۱. عوامل سیاسی: در این بخش، برخی از افراد ممکن است گرایشهایی داشته باشند یا حتی ارتباطاتی با سرویسهای امنیتی بیگانه برقرار کرده باشند. البته این موارد اندک و استثنائیاند و اغلب، به شکل مشخصی قابل پیگیری نیستند.
۲. عوامل اقتصادی: انگیزههای مالی، طمع به کسب ثروت یا موقعیت نیز میتواند از عوامل مهم در شکلگیری یا استمرار برخی از این فرقهها باشد.
۳. عوامل روانشناختی: ناهنجاریها یا اختلالات روانی، خلأهای عاطفی و شخصیتی میتواند در سوق دادن فرد بهسوی تأسیس یا پیوستن به فرقه مؤثر باشد.
۴. عوامل جامعهشناختی: مسائل مربوط به جایگاه اجتماعی، کمبود سرمایه اجتماعی، بحران هویت و احساس طردشدگی از جامعه نیز در این زمینه مؤثر است.
۵. عوامل فرامادی: این بخش ناظر به باورها و تجربههای غیرعادی یا خارقالعادهای است که گاه افراد به آنها تکیه میکنند.
برای نمونه، مرحوم استاد میرجهانی که از علاقهمندان حقیقی به امام زمان (عج) بود و اشعار متعدد در این زمینه سروده بود، سالها به فردی خدمت کرد که تصور میکرد او همان «خراسانیِ» موعود است؛ چرا که از او کرامتهایی دیده بود.
گاهی این تأثیرپذیری بر اساس خواب، استخاره، یا برخی جلوههای به ظاهر خارقالعاده رخ میدهد، بیآنکه پشتوانهای عقلانی یا دینی داشته باشد.
با وجود این، در اغلب موارد مربوط به فرقههای معاصر، شواهد مستندی از ارتباط مستقیم آنها با سرویسهای امنیتی خارجی وجود ندارد. تنها موردی که بهصورت مشخص در این زمینه قابل اشاره است، مربوط به آقای «کاظمینی بروجردی» است که بهسرعت از ایران خارج شد و به ترکیه رفت[۱].
در آنجا، برخی نیروهای سیاسی و رسانهای مانند آقای نوریزاد و دیگر افراد بر روی او سرمایهگذاری کردند و سپس مسیر بازگشت به ایران برای او فراهم شد.
اما در سایر موارد، فرقههای موجود بیشتر از آنکه وابستگی مستقیم به سرویسهای اطلاعاتی خارجی داشته باشند، بهعلت مسائل فردی از جمله اختلالات روانی یا طمع شخصی افراد شکل گرفتهاند.
بنابراین نمیتوان بهطور قطعی از پیوند سیستماتیک میان این فرقهها و نهادهای امنیتی بینالمللی سخن گفت؛ بلکه اغلب با پدیدههایی داخلی، بومی و برخاسته از وضعیتهای روانی و اجتماعی فردی مواجه هستیم. یعنی در واقع اول باید بستر داخلی برای فعالیت فرقه فراهم باشد تا بتوان فرقه ایجاد کرد و از آن در راستای منافع قدرت های خارجی استفاده کرد.
دبیر سایت: به فرض مثال اگر تاریخچه تشکیل بهائیت مورد مطالعه دقیق قرار گیرد بستر اجتماعی اصلی تشکیل آن به شکست ایران در زمان فتح علی شاه قاجار در برایر روسیه برمیگردد؛ چرا که در این جنگ علی رغم فتوای علمای شیعه و پیروزیهای اولیه در نهایت روسها پیروز شدند و این شکست در جنگ باعث یک نوع یأس و ناامیدی معنوی و دینی در ایران گردید.
مردم دنبال راهی برای بازگشایی این ناامیدی بودند که با هدایت افسر اطلاعاتی روس کینیاز دالگورکی علیمحمد باب سر درآورد و ادعا کرد که باب است و مدخل ورود با ارتباط گیری با امام عصر (سلام الله علیه) میباشد و در مدت تقریبا کوتاهی پیروان زیادی را در شهرهای مختلف کشور جذب نمود. در این مثال به وضوح بستر داخلی پیدایش فرقه قابل مشاهده است.
منبع
حجت الاسلام والمسلمین شهبازیان- سایت حوزه
[۱] – البته تشکیلات صهیونیستی بهائیت نیز یکی از سازمان های فرقه ای است که از زمان تشکیل تابحال به قدرت های خارجی مثل روسیه در بدو تأسیس و بعد انگلیس و آمریکا و اسرائیل وصل بوده و در سایه آنها در حال فعالیت است.
ارتباط با ما: bahaismiran85@gmail.com
