مهربانی با حیوانات و گیاهخواری در بهائیت؛ آموزهای اخلاقی یا راهبردی تبلیغی؟
به قلم استاد روزبهانی بروجردی
یکی از ویژگیهای ادبیات تبلیغی بهائیت، برجستهسازی موضوعاتی است که در افکار عمومی امروز از مقبولیت فراوانی برخوردارند؛ موضوعاتی مانند صلح، حقوق بشر، محیط زیست، حقوق حیوانات و گیاهخواری. این مفاهیم معمولاً در معرفی بهائیت بیش از مباحث بنیادین اعتقادی آن دیده میشوند و از همین رو، بررسی نسبت آنها با آموزههای اصلی این آیین ضروری به نظر میرسد.
در نگاه نخست، تأکید بر مهربانی با حیوانات، آموزهای انسانی و اخلاقی جلوه میکند؛ اما با مراجعه به متون بهائی روشن میشود که این اصل، مطلق نیست. همان منابعی که بر شفقت نسبت به حیوانات تأکید میکنند، کشتن حیوانات خطرناک یا زیانآور را نیز مجاز میشمارند. بنابراین، برخلاف تصویری که گاه ارائه میشود، این آموزه نیز دارای استثناست و نمیتوان آن را به عنوان اصلی مطلق معرفی کرد.
موضوع گیاهخواری نیز وضعیتی مشابه دارد. هرچند عبدالبهاء در برخی آثار، رژیم گیاهی را غذای آینده بشر معرفی میکند، اما در کتاب اقدس و دیگر متون تشریعی، هیچ حکمی مبنی بر ممنوعیت یا حتی وجوب ترک گوشت وجود ندارد. ازاینرو، گیاهخواری در بهائیت بیش از آنکه یک حکم دینی باشد، یک توصیه اخلاقی است. همین مسئله سبب شده است که در عمل نیز اکثریت بهائیان همچنان از گوشت استفاده کنند و این آموزه هرگز به یک سبک زندگی فراگیر در جامعه بهائی تبدیل نشود.
از سوی دیگر، بررسی زندگی بهاءالله و عبدالبهاء نیز نشان میدهد که آنان خود به گیاهخواری پایبند نبودهاند و در زندگی روزمره از گوشت استفاده میکردهاند. این واقعیت تاریخی، این پرسش را پیش میآورد که اگر گیاهخواری از جایگاه مهمی در اندیشه بهائی برخوردار بوده، چرا در سیره عملی بنیانگذاران آن بازتاب روشنی ندارد؟
نکته قابل تأمل دیگر، زمان و نحوه برجسته شدن این آموزههاست. در جهان معاصر، حقوق حیوانات، محیط زیست و تغذیه سالم به گفتمانهای رایج فرهنگی و رسانهای تبدیل شدهاند. طبیعی است که هر جریان دینی نیز برای معرفی خود از مفاهیمی بهره گیرد که با حساسیتهای اخلاقی مخاطب امروز همخوانی بیشتری دارد. از این منظر، میتوان این احتمال را مطرح کرد که برجسته شدن موضوعاتی مانند گیاهخواری در ادبیات تبلیغی بهائیت، علاوه بر جنبه اخلاقی، دارای کارکرد هویتی و تبلیغی نیز باشد؛ هرچند اثبات این مدعا نیازمند مطالعه اسناد تبلیغی و رسانهای جامعه بهائی است.
در مقایسه با این رویکرد، اسلام از آغاز، نظامی منسجم درباره حقوق حیوانات ارائه کرده است. در فقه اسلامی، ضمن حلیت استفاده از گوشت، آزار حیوان ممنوع دانسته شده و برای ذبح نیز آداب دقیقی مقرر شده است؛ از تیز بودن ابزار ذبح گرفته تا پرهیز از ایجاد رنج غیرضروری برای حیوان. ازاینرو، مهربانی با حیوانات در اسلام صرفاً یک شعار اخلاقی نیست، بلکه بخشی از یک نظام تشریعی منسجم است.
در نتیجه، مسئله اصلی در نقد این آموزهها، اصل مهربانی با حیوانات یا توجه به سلامت تغذیه نیست؛ زیرا این مفاهیم مورد پذیرش اسلام نیز هستند. آنچه نیازمند بررسی انتقادی است، فاصله میان ادبیات تبلیغی و جایگاه واقعی این آموزهها در متون اصلی بهائیت، میزان التزام عملی رهبران و پیروان آن و نیز کارکرد تبلیغاتی این مفاهیم در معرفی امروز این آیین است. نقد علمی زمانی اثرگذار خواهد بود که بر پایه اسناد و منابع اصلی انجام شود و میان شعارهای تبلیغی و آموزههای بنیادین تمایز قائل گردد.
منبع: http://eitaa.com/baharoom
ارتباط با ما: bahaismiran85@gmail.com
